Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi

Celem badania kontrolnego jest przede wszystkim ustalenie, czy stan zdrowia osoby przebywającej na długotrwałym zwolnieniu lekarskim nie uległ pogorszeniu w stopniu uniemożliwiającym dalsze świadczenie pracy na dotychczasowym stanowisku. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na:

• wszelkie zmiany w stanie zdrowia, które mogły zmienić zdolność do pracy;
• progresję uprzednio występujących zmian w stanie zdrowia w porównaniu z wynikami stwierdzonymi w poprzednich badaniach profilaktycznych;
• ocenę realizacji przez pacjenta wcześniejszych zaleceń i zmniejszenia ryzyka chorób cywilizacyjnych;
• przekazanie pacjentowi dalszych zaleceń odnośnie profilaktyki i promocji zdrowia.

Podczas badań kontrolnych niewątpliwie przydatna jest informacja od lekarza leczącego lub dokumentacja z leczenia (kopia dokumentacji ambulatoryjnej, karty informacyjne ze szpitala, etc.) na temat powodu zwolnienia lekarskiego, okresu czasowej niezdolności do pracy, zastosowanego leczenia bądź jego kontynuacji, informacji o zakończeniu leczenia oraz podania ewentualnych uwag, ograniczeń i przeciwwskazań do wykonywania pewnych czynności. Stwierdzenie, czy pacjent jest zdolny do pracy na określonym stanowisku leży w kompetencjach lekarza przeprowadzającego badanie profilaktyczne i nie należy oczekiwać tego od lekarzy leczących. Podobnie, otrzymane od lekarza leczącego zaświadczenie o „zdolności do pracy” nie może być wiążące dla lekarza medycyny pracy, gdyż tylko on zna warunki pracy danego pracownika określone w skierowaniu na badanie lekarskie. Pisemna informacja od lekarza orzekającego o czasowej niezdolności do pracy nie jest dokumentem niezbędnym do przeprowadzenia kontrolnego badania profilaktycznego, a brak takiej informacji nie powinien być powodem odmowy przeprowadzenia badania.

Na ww. pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Lekarz uprawniony do przeprowadzania badań profilaktycznych nie musi posiadać uprawnień do badań lekarskich osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami i kierowców, o których mowa w ustawie o kierujących pojazdami. W omawianym przypadku badanie wykonywane jest jedynie w oparciu o Kodeks pracy, a pracownik nie podlega przepisom ustawy o transporcie drogowym. Niemniej jednak lekarz powinien znać zapisy rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie badań lekarskich osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami i kierowców, by orzeczenie było wydane na podstawie badania lekarskiego uwzględniającego obowiązujące kryteria zdrowotne.

Przepisy dotyczące badań lekarskich osób kierujących pojazdami nie uwzględniają takiej sytuacji, za wyjątkiem zapisu art. 78 ustawy o kierujących pojazdami, zgodnie z którym, w przypadku niepełnoletniego kandydata, ucznia i słuchacza, o których mowa w art. 75 ust. 1 pkt 7 i 8 oświadczenie, w formie ankiety, dotyczące stanu zdrowia wypełnia rodzic w rozumieniu art. 4 pkt 19 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe.

Należy zauważyć, że osoby niepełnoletnie nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych. Może to przemawiać za rozważaniem takiego sposobu postępowania, w którym w przypadku osoby niepełnoletniej oświadczenie dotyczące stanu zdrowia powinien podpisać rodzic (analogicznie do zapisów dotyczących niepełnoletnich uczniów), tym bardziej, że jest ono składane pod rygorem odpowiedzialności karnej z art. 233 Kodeksu karnego.

Odnosząc się do kwestii obecności rodzica podczas badania lekarskiego, zgodnie z przepisem art. 32 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych po wyrażeniu zgody przez pacjenta. Jeżeli pacjent jest małoletni wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego. Zgodnie z przepisem art. 17 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych przez lekarza. Biorąc pod uwagę konieczność uzyskania podwójnej zgody, tj. przedstawiciela ustawowego małoletniego i samego małoletniego, który ukończył 16 lat, konieczna jest obecność przedstawiciela ustawowego przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych osobie niepełnoletniej. Według innych interpretacji zgoda przedstawiciela ustawowego może być wyrażona pisemnie i jeśli lekarz nie ma wątpliwości, że osoba niepełnoletnia przyszła do niego za aprobatą rodzica, może udzielić jej świadczeń zdrowotnych, a obecność rodzica przy badaniu nie jest wówczas konieczna.

Tak, zalecenia te są wiążące, co wynika z § 2. ust. 4 Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30.05.1996r. w sprawie przeprowadzenia badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. Zgodnie z powyższym zapisem, lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne korzysta z zaleceń dotyczących postępowania lekarskiego w stosunku do pracowników poddanych określonym narażeniom, upowszechnianych przez instytuty badawcze w dziedzinie medycyny pracy, a w odniesieniu do osób zatrudnionych w transporcie kolejowym także przez Centrum Naukowe Medycyny Kolejowej.

W odpowiedzi na tak postawione pytanie informujemy, iż zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30.05.1996r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych dla celów przewidzianych w Kodeksie pracy badanie lekarskie kończy się wydaniem orzeczenia o braku bądź istnieniu przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na konkretnym stanowisku. We wzorze orzeczenia, które jest załącznikiem nr 2 do ww. rozporządzenia nie przewidziano miejsca na dodatkowe wpisy, ograniczające w pewien sposób zdolność do wykonywania pracy, której warunki określa pracodawca. W przypadku gdy stan zdrowia nie pozwala na wykonywanie nawet jednej czynności nieodłącznie związanej z danym stanowiskiem pracy, a która jest ujęta w treści skierowania na badania profilaktyczne, w rzeczywistości taki pracownik jest niezdolny do pracy i wówczas powinno być wydane orzeczenie o istnieniu przeciwwskazań do pracy. Ograniczenia zdrowotne do wykonywania pewnych czynności powinny być przekazane pracownikowi, który może je przedstawić pracodawcy. W przypadku możliwości zapewnienia przez zakład pracy odpowiednich i wynikających z ograniczeń zdrowotnych warunków pracy – powinno zostać wystawione nowe skierowanie na badanie profilaktyczne, które nie będzie w swojej treści zawierało czynników szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia, w narażeniu na które pracownik nie może świadczyć pracy.

Powyższe zagadnienie budzi częste kontrowersje. Niewątpliwe badanie kontrolne powinno się odbyć po zakończeniu orzeczonej czasowej niezdolności do pracy. W praktyce jednak często zdarza się, że pacjenci zgłaszają się do lekarza uprawnionego do przeprowadzania badań profilaktycznych kilka dni przed jego końcem, bezpośrednio po otrzymaniu od pracodawcy stosownego skierowania. Powyższa sytuacja nie powinna być powodem do odmowy przeprowadzenia badania przez lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną nad pracownikami. Należy bowiem pamiętać, że to nie lekarze uprawnieni decydują, kiedy pacjent się do nich zgłasza, nie mają też wglądu w akta osobowe pracowników, ani w dokumentację medyczną prowadzoną przez lekarzy leczących, na podstawie których można obiektywnie ustalić czas trwania zwolnienia lekarskiego. Powyższe podejście daje też możliwość wydłużenia procedury orzeczniczej, które jest czasem niezbędne. W trakcie badania może się bowiem okazać, że konieczne jest poszerzenie jego zakresu o dodatkowe konsultacje specjalistyczne czy badania pomocnicze, a ich wykonanie może być niemożliwe w ciągu jednego dnia i tym samym uniemożliwić powrót do pracy pracownika bezpośrednio po ustaniu prawa do świadczeń z tytułu czasowej niezdolności do pracy.

Obowiązujące przepisy dotyczące badań profilaktycznych pracowników (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30.05.1996r. w sprawie przeprowadzenia badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy) nie przewidują wydawania orzeczeń lekarskich według różnych wzorów osobno dla badań wstępnych, okresowych czy kontrolnych. Jedyną informacją wskazującą na rodzaj badania profilaktycznego jest ta zawarta w skierowaniu wydanym pracownikowi. W przypadku gdy badanie kontrolne zbiegnie się w czasie z badaniem okresowym, lekarz oprócz szczególnej oceny stanu tych narządów bądź układów, których patologia była powodem zwolnienia lekarskiego, przeprowadza badanie lekarskie wraz z niezbędnymi konsultacjami specjalistycznymi i badaniami dodatkowymi, określonymi we wskazówkach metodycznych jako obligatoryjnych dla badań okresowych. Badanie lekarskie jest jedno, dokumentowane jest na jednej karcie badań profilaktycznych i kończy się wydaniem jednego orzeczenia.

W odpowiedzi na pytanie dotyczące modyfikacji wzoru orzeczenia lekarskiego wydanego po przeprowadzonym badaniu profilaktycznym pracownika uważamy, że wzory załączników stanowią integralną część aktów prawnych i lekarze nie są uprawnieni do samodzielnej zmiany ich treści, nawet jeśli dotyczą one zmiany metryczki aktów prawnych. W naszej opinii użycie wzorów orzeczeń ze zmienioną metryczką powinno mieć miejsce jedynie w przypadku ogłoszenia nowelizacji rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy, polegającej m. in. na zmianie wzorów załączników.